تبلیغات
عقیق - عید غدیر بر عاشقان ولایت مبارک

 

چرا حضرت امیر المؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ را ابوتراب نامیده‌اند؟

پاسخ:

در ادبیات و عرف عرب هرگاه به اول اسم، پسودهای«ابو، ابی و ابا» بیاید آن را كنیه می‌گویند.(1)
ابوتراب به معنای پدر خاك، یكی از كنیه‌های امیر المؤمنین است و این كنیه را پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ به آن حضرت داده‌اند. در این مورد بعضی نوشته‌اند كه روزی حضرت در مسجد خوابید و خاك به لباس آن جناب مالیده شد، از این رو چون پیامبر ایشان را دیدند فرمودند: برخیز یا اباتراب.(2) و بعضی نیز نقل كرده‌اند در غزوه «ذی العشیره» پیامبر آن حضرت را همراه عمار به شناسایی فرستاده بود، آنها هنگام برگشتن خسته شده و روی زمین به خواب رفته بودند. وقتی كه پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ به بالای سر آنها رسید و لباس امیر المؤمنین را خاك آلوده دید، فرمودند: برخیز ای اباتراب.(3)
این كنیه به جهت آن كه معنایی از تواضع را دارد از محبوب‌ترین القاب نزد امیرالمؤمنین بود.(4) ولی بنی امیه كه غافل از معنویت بودند برای تحقیر آن حضرت پیوسته آن جناب را با این لقب مخاطب قرار می‌دادند و با این كنیه آن حضرت را سب می‌كردند. حتی به شیعیان آن حضرت ترابیه می‌گفتند.
این كنیه را اكثر علمای شیعه و اهل‌سنت برای حضرت نقل كرده‌اند. موصلی شافعی در كتاب خود چنین می‌گوید: «... ابوتراب و اتاه النبی و هو مضطجع بالمجد و قد سقط ردائه عن سقه فاصاب التراب فجعل النبی یمسحه و یقول: قم ابا تراب».(5) مرحوم مجلسی تمام منابع اهل سنت و تشیع را درباره این كنیه در كتاب خود، بحارالانوار، آورده است. از مجموع روایات اینها چنین استنباط می‌شود كه پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ علی ـ علیه السلام ـ را چندین بار و در مناسبت‌های متعددی با این كنیه خطاب كرده است و آن حضرت را در پیش تمام اصحاب سرافراز و مورد نوازش خاصی قرار داده است، یك بار با عمار یاسر در غزوه ذی العشیره(6)، بار دیگر در مسجد كه پیامبر سراغش را از فاطمه ـ علیها السلام ـ گرفت دید كه ردایش خاكی شده بر پیشانی آن حضرت بوسه زد و خاكها را از عبایش با دست مبارك پاك نموده فرمود: یا اباتراب.(7)
رسول خدا فقط به خاطر مسائلی نظیر خاكی شدن رداء كنیه ابوتراب را بدون توجه به معانی ژرف و عمیق به امیر المؤمنین نداده، بلكه در ورای امر مطلبی دقیقتر ‌و عمیق تر نهفته است كه بسی بالاتر از فروتنی و تواضع است و نمی‌توان این واژه را با فقط فروتنی و تواضع مساوی دانست، چرا كه مورخان و محدثان در مورد تواضع آن حضرت به این حدیث اشاره نكرده‌اند، به این معنی كه علی ـ علیه السلام ـ به خاطر تواضعش به ابوتراب مكنی شد، بلكه برای تواضع حضرت روایات دیگری وارد شده كه در جای خود قابل توجه است . شیخ صدوق و برخی دیگر در علت مكنی شدن علی ـ علیه السلام ـ به آن كنیه این روایت را آورده‌اند كه: «عبایة بن ربعی می‌گوید: از ابن عباس پرسیدم چرا رسول خدا كنیه علی را ابوتراب قرار داد؟ ابن عباس گفت: زیرا امیر المؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ صاحب زمین وحجت خدا بعد از رسول خدا بر اهل زمین بوده و به وجود حضرتش زمین باقی است و آرامش آن منتهی به آن جناب می‌شود.(8) از رسول خدا شنیدم كه می‌فرمود چون روز قیامت، كفار، ثواب و قرب و كرامتی را كه حق تبارك و تعالی برای شیعیان علی ـ علیه السّلام ـ آماده نموده ملاحظه كنند می‌گویند: كاش ما خاك بودیم، یعنی كاش شیعه علی بودیم، به همین معنا اشاره است به آیه شریفة: «و یقول الكافر یا لیتنی كنت تراباً».(9) پس سرّ دیگر مكنی شدن امیر المؤمنین به ابوتراب، ولایت تكوینی و تشریعی آن حضرت، پس از رسول خدا به تمام هستی است و به معنی این روایت: «لولا الحجة لساخت الارض علی اهلها» اگرحجت الهی درزمین نباشد زمِن اهل خودرا هلاك می كند.می‌باشد.



پاورقی:

1. برای آگاهی از فرق لقب و كنیه. الهدایة فی النحو و سایر كتابهای نحوی حوزه.
2. مجلسی، بحار الانوار، تهران، دار الكتب الاسلامیه، چاپ سوم، 1363، ج36، ص 64.
3. مجلسی، همان، ج 35، ص 62 ـ 65.
4. مجلسی، پیشین، ص650.
5. عمر بن شباع الدین موصلی، مناقب آل محمد، بیروت، اعلمی، 1424، ص 55. و همچنین صحیح بخاری، ح 1، ص 120. ‌و صحیح مسلم، ج 4، ص 1874. و مسند احمد حنبل، بیروت، ج4، ص263.
6. مجلسی، همان، ص62.
7. عمربن شباع، همان.
8. شیخ صدوق، علل الشرایع، ج اول، ص 522.
9. همان، ص 523.



تاریخ : 1391/08/13 | 02:18 ق.ظ | نویسنده : محمد شمسیان | نظرات